కళింగాంధ్ర తెలుగు: ఉత్తరాంధ్ర జీవద్భాష
చిలుకూరి నారాయణరావు ‘త్రికళింగాల’ గురించి చెప్పారు. మధుకళింగం, ఉత్కళింగం, కళింగం అనే పేర్లు శ్రీముఖలింగేశ్వర శాసనంలోనూ కనిపిస్తాయి. వీటిలోని కళింగమే నేటి ఉత్తరాంధ్ర. శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖపట్నం జిల్లాలతో కూడిన ఈ ప్రాంత తెలుగు విలక్షణమైంది.
భాష సజీవ వ్యవస్థకు చెందింది. నిత్యం పరిణామం చెందుతూనే ఉంటుంది. ఈ మార్పు కావ్యభాషలో చాలా ఆలస్యంగానూ, వ్యవహార భాషలో చాలా తొందరగానూ వస్తుంది. ప్రాంతీయ, సామాజిక, చారిత్రక, వృత్తికాల భేదాల్ని బట్టి ఒకే భాష విభిన్న రకాలుగా వ్యవహారంలో ఉంటే, ఆ భాషలో మాండలికాలు ఏర్పడతాయి. నిర్ణీత జన సముదాయానికి లేదా పరిమిత వ్యవహార ప్రాంతానికి “మండలం” అని పేరు.
ఒకే భాషలో ప్రజల వ్యవహారంలోనూ, పదాల్లోనూ, వాటి ఉచ్చారణలోనూ, ప్రత్యయాల్లోనూ, పదాల అర్థాల్లోనూ, వాక్య నిర్మాణంలోనూ కనిపించే భేదాలే మాండలికాలు
తెలుగు వ్యావహారిక మండలాలు
ప్రఖ్యాత భాషా శాస్త్రవేత్త ఆచార్య భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి తెలుగునాడును నాలుగు వ్యావహారిక మండలాలుగా విభజించారు:
- పూర్వ మండలం – కళింగ ప్రాంతం (ఉత్తరాంధ్ర)
- మధ్య మండలం – గోదావరి జిల్లాలు, కృష్ణా, గుంటూరు, ప్రకాశం కొంత భాగం
- దక్షిణ మండలం – ప్రకాశం కొంత భాగం, నెల్లూరు, రాయలసీమ
- ఉత్తర మండలం – తెలంగాణ
ఈ మండలాలన్నింటిలోనూ చారిత్రకంగా ప్రాచీన పదరూపాలు ఇప్పటికీ వ్యవహారంలో ఉన్నాయి. వీటిలో పూర్వ మండలమైన కళింగాంధ్ర భాషలో కొన్ని ప్రత్యేక లక్షణాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.
పదజాల విశేషాలు
- బివు – కారం ఎక్కువగా ఉండడం
- “బివుగా ఉంది” = కారం మిక్కిలి అయింది
- దగ – దప్పిక
- మిత్తు – స్నేహితుడు
- సొమ్ములు – గోసంపద
ఈ పదాలు అచ్చతెనుగు రామాయణం, పెద్దన, తెనాలి రామకృష్ణుడు వంటి ప్రాచీన సాహిత్యంలోనూ ఇదే అర్థంతో కనిపిస్తాయి. రావిశాస్త్రి రాసిన సొమ్ములు పోనాయండి నవల కూడా ఉత్తరాంధ్ర ప్రయోగానికి ఉదాహరణ.
ఒడియా ప్రభావం
ఉత్తరాంధ్ర పలుకుబళ్లపై, ముఖ్యంగా శ్రీకాకుళం జిల్లాలో, ఒడియా ప్రభావం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.
బంధుత్వ పదాలు
వ్యవసాయ సంబంధ పదాలు
ఒడియా మూలమున్న పదాలు
క్రియాపదాల ప్రత్యేకత
ఉత్తరాంధ్రలో క్రియాపదాల నిర్మాణం ఇతర ప్రాంతాల కన్నా భిన్నంగా ఉంటుంది:
పలుకుబళ్లు, వ్యవహార భాష
- ఒంటరిగా – ఆలీగ
- మంచీ–చెడు – ఇదం పదం
- పొగడటం – ఉబ్బేయడం
- హాస్యం చేయడం – ఆసికాలాడటం
- పిల్లలు – గుంటలు
- ఆలస్యం చేయడం – ఇద్దులాడ్డం
- నిర్లక్ష్యం – నిసాకారు
- పరుగెత్తుకు రావడం – పార్రావడ
- గోక్కోవడం – బక్కురుకోవడ
వ్యక్తిత్వ సూచక పదాలు
- అనాగరికుడు – బెంటు
- పనికిమాలినవాడు – బోకు
- మౌనంగా ఉండటం – పల్లకున్నారు
గృహోపకరణాలు
- పళ్లెం పుల్ల – పందుంపుల్ల / పలకర్ర
- నిచ్చెన – దాపకర్ర
- డబ్బు దోపుకునే సంచి – బిక్యరా
- ఇంటి ముందు అరుగులు – చీడ
ఇతర ప్రయోగాలు
- పనికిమాలిన కబుర్లు – కుచ్చిటప్పాలు